Irańska dyplomacja atomowa w kontekście współczesnego konfliktu na Bliskim Wschodzie
Autor: Yevhen Fomin
Iran i atom – zarys historyczny
Program nuklearny Iranu i jego relacje dyplomatyczne ze wspólnotą międzynarodową od dekad stanowi jeden ze współczesnych wyzwań dyplomacji atomowej. Artykuł ten analizuje ewolucję irańskiego programu nuklearnego od powstania programu, aż po eskalację militarną na Bliskim Wschodzie w dniach dzisiejszych. Celem jest przedstawienie szerszego kontekstu współczesnego konfliktu oraz prób dyplomatycznych w ramach porozumienia JCPOA, które skończyło się niepowodzeniem.
Pierwsze kroki w stronę programu nuklearnego Iranu były zapoczątkowane w latach 50 podczas rządów szacha Mohammad Reza Pahlawi. W tych czasach przy wsparciu programu “Atoms for Peace” Stany Zjednoczone dostarczyły pierwszy reaktor badawczy (TTR) w 1967 roku i przeszkoliły irańskich naukowców/czyń na temat energii nuklearnej. Kolejnymi krokami było podpisanie przez Iran W 1968 Non-Proliferation Treaty (NPT), a w 1970 roku sformowano Atomic Energy Organization of Iran (Fakheri, 2017). Po rewolucji islamskiej w 1979 roku program nuklearny najpierw wstrzymano jako sprzeciw wobec wpływów i dominacji Zachodu. Jednak wojna Iranu z Irakiem w latach 1980-1988 skłoniła nowy reżim do wznowienia projektu atomowego (Ofek, 2022).
Znaczącym momentem było zdemaskowanie w 2002 roku Irańską opozycją tajnego obiektu nuklearnego, w tym zakłady wzbogacania uranu w Natanz. Na tym tle Iran został zmuszony do wpuszczania inspekcji MAEA (ang. International Atomic Energy Agency, IAEA), którzy niebawem odkryli liczne naruszenia np. zatajane eksperymenty laboratoryjne z polonem i plutonem (Ofek, 2022). Niemniej jednak w 2006 roku Iran odrzucił wezwania społeczności międzynarodowej do zatrzymania wzbogacania uranu i jedynie powrócił do jego wzbogacania (Ofek, 2022). Następnie znaleziono głęboko ukryty pod ziemią zakład wzbogacania uranu w Fordow, co wzbudziło jeszcze więcej obaw o ukrywaniu przez Iran intencji produkowania broni atomowej. W tym okresie Teheran zaczął wydobywać uran do poziomu 20% pod przykrywką produkcji atomu w celach medycznych.
W nawiązaniu do powyższego okres od 2003 do 2013 jest określany jako niepowodzenie międzynarodowej wspólnoty do prowadzania skutecznej dyplomacji atomowej z Iranem, głównie ze względu na sztywne wymogi Stanów Zjednoczonych, czyli maksymalistyczny wymóg zerowego wzbogacania, pomijając prawo Iranu to zdobywania w zgodzie z NPT (Mousavian & Mousavian, 2018). Dekada nieudanych prób negocjacji jedynie podkreśliła potrzebę dojścia do nowych rozwiązań dyplomatycznych w czasach rosnącego napięcia związanego z nuklearnym programem Iranu.
JCPOA — nadzieja i jej upadek 2015-2021
Przełom nastąpił, gdy po długich latach nieudanych dyplomatycznych relacji doszło do porozumienia JCPOA, które było uwarunkowane kontekstem regionalnego terroryzmu, uchodźctwa, wojen domowych oraz sektarianizmu na Bliskim Wschodzie. Podczas pierwszej kadencji prezydenta Obamy, Stany Zjednoczone otrzymały wsparcie na arenie międzynarodowej, aby zacząć nasilać presję na Iran sankcjami. Mimo to Teheran jedynie zwiększył wzbogacanie uranu co otwierało reżimowi ścieżkę dojścia do krótkiego czasu wyprodukowania broni atomowej. Co w efekcie doprowadziło USA i wspólnotę międzynarodową do rozwiązania za pomocą sposobów dyplomatycznych poprzez porozumienie JCPOA (Mousavian & Mousavian, 2018).
Należy przy tym zauważyć, że skuteczność JCPOA była estymowana na różne sposoby. Z jednej strony niektórzy podkreślali, że to porozumienie jest sukcesem dyplomatycznym z Iranem w obliczu długich lat niepowodzenia (Mousavian & Mousavian, 2018), z drugiej strony Ofek (2022) wskazywał na zagrożenia płynące z tego porozumienia, w tym wygaśnięcie po latach ograniczeń nałożonych na Teheran (tzw. Klauzule wygaśnięcia).
Aczkolwiek w 2018 roku doszło do wycofania się przez administracje Trumpa z porozumienia JCPOA zarazem z powrotem sankcjonowania iranu przez USA, określanego przez Mirza i in. (2022) jako forma tzw. Unisolationizmu, czyli połączenie izolacjonizmu z unilateralizmem. Decyzja Trumpa o wycofaniu się stanów podważyła zaufanie budowane od długich lat między Iranem a grupą E3+1(Francja, Niemcy, Wielka Brytania, Unia Europejska). To w efekcie doprowadziło do stopniowego przekraczania limitu wzbogacania i ograniczania możliwości inspekcji i monitorowania MAEA swoich obiektów przez Teheran, w rezultacie skracając czas do wyprodukowania broni atomowej do zaledwie kilku dni (Mirza i in., 2022). Po zabiciu irańskiego generała Kasema Sulejmaniego przez Stany Zjednoczone, Iran zadeklarował, że nie będzie już ograniczał wzbogacania uranu. Później w 2023 MAEA wykryła w Fordow cząsteczki uranu wzbogacone aż do 83,7%, czyli poziomu bliskiego produkowaniu broni atomowej (Robinson, 2023). W ostatecznym rozrachunku JCPOA jest opisywane jako martwe porozumienie, niemożliwe do przywrócenia ze względu na to, że Irański program nuklearny znacząco się rozwinął od 2021 roku. Zasadniczą kwestią pozostaje tutaj drastycznie skrócony czas do wyprodukowania broni atomowej, ograniczenie monitoringu MAEA na terenach Irańskich oraz możliwa zmiana podejścia rządu Iranu do doktryny obronnej w kontekście broni atomowej (Davenport, 2024; Fitzpatrick, 2023). Opisana dynamika naruszeń porozumień przez Iran, wyznacza ramy dla dalszych rozważań o wiarygodności irańskich deklaracji na temat pokojowego charakteru programu nuklearnego Iranu.
Irańskie atomowe deklaracje — de facto i de jure
Centralnym zagadnieniem jest w tym przypadku to że Iran deklarował i nadal deklaruje, że wzbogacenie uranu jest potrzebne mu jedynie do pokojowych celów cywilno-medycznych, zwłaszcza do wytwarzania energii elektrycznej w celu dywersyfikacji źródeł energii. Jednak historia zatajania nuklearnych intencji Teheranu budziła coraz większy niepokój społeczności międzynarodowej i regionalnej o możliwości podwójnego zastosowania technologii nuklearnej do celów militarnych, stosując posiadany potencjał i wiedzę (Mirza i in., 2022). Warto też w tym kontekście wziąć pod uwagę długą historię systematycznego nieprzestrzegania przez Iran jego międzynarodowych zobowiązań nuklearnych np. celowe przekraczanie narzuconych limitów wzbogacania uranu po odejściu USA z JCPOA albo też wykrycie przez MAEA cząsteczek uranu w trzech niezadeklarowanych wcześniej lokalizacjach (Kerr, 2021).
Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że motywacje Iranu do zdobycia nuklearnej zdolności przypisują do modelu ideologicznego i modelu bezpieczeństwa. Teheran z czasów rewolucji islamskiej ma powiązania reżimu z boskością. Wyraźnie widać że aspiracje Iranu do uzyskania broni atomowej są w zgodzie z modelem bezpieczeństwa, przejawiającym się poprzez chęć nuklearnego odstraszania zewnętrznych wrogów, w tym np. Stanów Zjednoczonych i Izraelu. Z kolei model ideologiczny przejawia się poprzez intencje Iranu do hegemonicznego dominowania na Bliskim Wschodzie (Mirza i in., 2022). Co więcej, nawet bez przekroczenia progu atomowego, sama bliskość Teheranu do granicy wyprodukowania broni atomowej stanowi skuteczne narzędzie nacisku dyplomatycznego i odstraszania progowego potencjalnego zagrożenia militarnego (Davenport, 2024). Istotnym elementem są też konsekwencje proliferacji atomowej na Bliskim Wschodzie, które mogą zostać spowodowane irańskim programem nuklearnym i reakcja wspólnoty międzynarodowej na niego. Z uwagi na fakt iż zdobycie broni jądrowej przez Iran poderwałoby równowagę sił na Bliskim Wschodzie, to kosekwentnie skłoniłoby państwa Zatoki Perskiej, zwłaszcza Arabię Saudyjską do pozyskania własnej broni atomowej za wszelką cenę, lecz to również dotyczyłoby Turcji i Egiptu (Fitzpatrick, 2023).
W nawiązaniu do powyższego, redukowanie monitoringu i inspekcji MAEA na terenach Iranu wzbudzają obawy międzynarodowe i regionalne. Może stanowić to punkt wyjścia do dylematu bezpieczeństwa (ang. security dilemma). Polega ono na tym, że działania podjętego na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa np. militarnego/nuklearnego przez jedno państwo może być odbierane jako zagrożenie przez inne państwo, powodująć tym zbrojenie się obu podmiotów. Rozwiązaniem takiej sytuacji mogłyby być wzajemne inspekcje obiektów jądrowych np. warsztatów produkcji wirówek , które przyczyniają się do irańskiego programu nuklearnego. To by zmniejszyłoby ryzyko przedwczesnego użycia siły przez Stany Zjednoczone czy Izrael, bo zredukowało by prawdopodobieństwo błędnej oceny nuklearnych postępów Teheranu (Davenport, 2024). Należy przy tym zauważyć zapoczątkowane przez Wilson (2008) dyskusję o tym że teoria odstraszania atomowego jest zbyt niepewna i sama w sobie nie może legitymizować posiadania broni atomowej. W związku z tym Wilson (2008) zaznaczał, że odstraszanie nuklearne, mające na celu ochronę państw posiadających broń atomową wielokrotnie zawiodło, nie zapobiegło konfliktom ani nie zapewniło przewagi w drodze dyplomatycznej. Teoretyczne rozważania nad limitami odstraszania nuklearnego nabrały szczególnej aktualności w obliczu konfliktu na Bliskim Wschodzie w 2026 roku, gdy dyplomacja atomowa pod administracją Trumpa po raz kolejny ustąpiła konfrontacji militarnej.
Współczesna dyplomacja nuklearna
Irański program nuklearny od lat budził poważne obawy społeczności międzynarodowej, które ostatecznie doprowadziły do bezpośredniej konfrontacji militarnej w czerwcu 2025 roku. Decydujący moment nadszedł gdy Stany Zjednoczone zorganizowały operację ”Midnight Hammer” podczas wojny dwunastodniowej między Izraelem a Iranem 13-24 czerwca 2025. Konflikt ten rozpoczął się od niespodziewanego ataku Izraela na Irańskie obiekty nuklearne, uzasadniając atak tym że Iran był o krok od wyprodukowania broni atomowej. Konkretnie zostały zużyte bomby penetrujące w tym 24 pocisków manewrujących wystrzelonych z okrętu podwodnego i 14 bomb penetrujących bunkry, aby zniszczyć instalacje w Fordow, Natanz i Isfahanie uzasadniając to potrzebą zatrzymania procesu wyrobienia broni atomowej przez Iran (Mackintosh & Nadine Yousif, 2025). Spowodowało to natychmiastową odpowiedź militarną Teheranu, który ostrzelał pociskami balistycznymi największą amerykańską bazę AL Udeid w Katarze, jednakże Teheran poinformował z wyprzedzeniem Stany Zjednoczone o nadchodzącym uderzeniu ze względu na porozumienie o zawieszeniu broni. Z tego powodu nie odnotowano żadnych ofiar śmiertelnych na terenie Kataru (Lendon & Said-Moorhouse, 2025). Późne oszacowania sugerują, że opóźnienie irańskich prac nad wzbogacaniem uranu było jedynie tymczasowe i odbudowa programu w nowym miejscu pozostawała realna, choć ocena ma niski poziom pewności (Corera, 2025).
Tymczasowość osiągniętych rezultatów poprzez działania militarne sprawiła, że Stany Zjednoczone znalazły się w sytuacji rosnącej presji podjęcia kolejnych działań. Deklarowane obawy przed produkowaniem broni atomowej przez Teheran doprowadziło do obecnej sytuacji presji militarnej Stanów Zjednoczonych, które zgromadziły w regionie Bliskiego Wschodu największe siły od czasu inwazji na Irak w 2003 roku.
W odpowiedzi na powyższe Liptak i in. (2026) wskazywali na istnienie trzech scenariuszy rozwoju konfliktu na Bliskim Wschodzie. Pierwszą możliwością był atak militarny wymierzony jedynie w instalacji nuklearne Teheranu. Drugą opcją byłby szerszy atak militarny na władze Teheranu w celu podważenia całego reżimu. Aczkolwiek osoby autorskie zaznaczali też na niezwykle istotną alternatywę militarnemu atakowi, czyli podejście dyplomatyczne, które by było rozwiązaniem długoterminowym w przeciwieństwie do ataków militarnych (Liptak i in., 2026). Co więcej, agresywna retoryka Trumpa spotkała się z podważaniem tej decyzji wewnątrz samej administracji USA. Osoby na wyższym szczeblu, tacy jak generał Dan Caine, ostrzegały przed możliwym wybuchem wyczerpującej wojny i drastycznym zużyciem zasobów militarnych (Roth, 2026). Niemniej jednak prezydent Trump zlekceważył tymi wypowiedziami w obrębie własnej administracji (Debusmann Jr, 2026). W tym samym czasie odbyły się rozmowy dyplomatyczne między amerykańskimi wysłannikami Jaaredem Kusherem i Stevem Witkoffem z osobami reprezentującymi Iran w Genewie, mające na celu próbę deeskalacji konfliktu na Bliskim Wschodzie (Lowell, 2026).
Należy przy tym zauważyć, że podejście Stanów Zjednoczonych do rozmów nuklearnych z Iranem opierało się niemal w całości na sporze o przyszłość wzbogacania uranu i programu nuklearnego Iranu. Waszyngton kategorycznie wymagał “zero wzbogacania”, natomiast przywódca Ali Chamenei oraz szef MSZ Abbas Aragczi stanowczo odrzucali te wymogi, prezentując to jako atak na narodową godność i suwerenność Iranu (Liptak i in., 2026). W celu uniknięcia wojny były rozpatrywane wąskie ścieżki kompromisowe, ponieważ każdy z krajów określił swoje wzajemnie wykluczające się ”czerwone linie”. Przykładem takiego rozwiązania byłoby np. zezwolenie Iranu na produkcję śladowych ilości uranu wyłącznie do celów medycznych i cywilnych w zgodzie z NPT (Lowell, 2026).
Jednakże ustalenia w Genewie nie doprowadziły do rozwiązania konfliktu ścieżką dyplomatyczną. Wręcz odwrotnie, konflikt na Bliskim Wschodzie jedynie się zaostrzył, odkąd Izrael i Stany Zjednoczone rozpoczęły militarną operację skierowaną na Teheran. Podczas ataków na Iran, został zabity najwyższy przywódca Ayatollah Ali Khamenei i jego syn. Iran odpowiedział atakami na Izrael i na sąsiednie państwa Zatoki Perskiej. W tym samym czasie kraje sąsiedzkie, w tym Liban, doświadczają ataków organizowanych przez Izrael celując w grupę Hezbollah wspieraną przez Iran. Kraje takie jak Kuwejt, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Arabia Saudyjska przechwyciły setki pocisków i dronów w ostatnich dniach eskalacji konfliktu. Tymczasem w Senacie Stanów Zjednoczonych republikanie odrzucili rezolucję, która miała na celu wymuszenie na prezydenta Trumpa uzyskania zgody Kongresu przed kontynuowaniem ataku militarnego na Iran (Ronald i in., 2026)
Omówiona w niniejszym artykule ewolucja irańskiego programu atomowego ukazuje, jak niepowodzenia atomowej dyplomacji doprowadziły do zdestabilizowanego bezpieczenstwa na Blsikim Wschodzie i na arenie międzynarodowej. Ścieżka dyplomatyczna pozostaje najskuteczniejszym długoterminowym narzędziem do zapobiegania proliferacji broni atomowej w regionie. Analiza przytoczonych źródeł sugeruje, że ścieżka dyplomatyczna stanowi najskuteczniejsze długoterminowe rozwiązanie, sprzyjające wzmocnieniu bezpieczeństwa społeczności międzynarodowej. Eskalacja militarna między Teheranem a Waszyngtonem grozi bowiem zniszczeniem wzajemnego zaufania, które i tak jest chwiejne, co w konsekwencji może utrudnić przyszłościowe próby dojścia do dyplomatycznego porozumienia.
Bibliografia:
- Bernd Debusmann Jr. (2026, lutego 24). Trump hits out at reports that top US general warned against attacking Iran. BBC News. Pobrano 26.02.2026 z https://www.bbc.com/news/articles/cn0zrwzr519o
- Corera, G. (2025, czerwca 25). Iran’s nuclear programme is damaged but is it destroyed? BBC News. Pobrano 26.02.2026 z https://www.bbc.com/news/articles/cy7nxgzlpllo
- Davenport, K. (2024). Rethinking U.S. Nuclear Diplomacy With Iran for 2025. Arms Control Today, 54(8), 6–11.
- Fakheri, M. (2017). Iran nuclear deal: From nationalism to diplomacy. Asian Education and Development Studies, 6(1), 2–16. https://doi.org/10.1108/AEDS-06-2016-0049
- Fitzpatrick, M. (2023). Iran Nuclear Deal: Consequences of Moribund Diplomacy. NATO Defense College.
- Kerr, P. K. (2021). Iran’s nuclear program: Tehran’s compliance with international obligations.
- Lendon, B., & Said-Moorhouse, L. (2025, czerwca 24). Iranian retaliation, a sudden ceasefire, and lingering nuclear questions: Wild swings in the Middle East. CNN. Pobrano 26.02.2026 z https://www.cnn.com/2025/06/24/middleeast/middle-east-situation-tuesday-intl-hnk
- Liptak, K., Atwood, K., Cohen, Z., & Hansler, J. (2026, lutego 24). Trump confronts his 3 main options on Iran—From diplomacy to trying to topple a regime | CNN Politics. CNN. Pobrano 26.02.2026 z https://www.cnn.com/2026/02/24/politics/iran-trump-military-options-nuclear
- Lowell, H. (2026, lutego 23). Trump Iran airstrikes decision to be guided by Jared Kushner and Steve Witkoff’s advice. The Guardian. Pobrano 26.02.2026 z https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/23/trump-iran-airstrikes-nuclear-deal
- Mackintosh, T. & Nadine Yousif. (2025, czerwca 23). What we know about US air strikes on three Iranian nuclear sites. BBC News. Pobrano 26.02.2026 z https://www.bbc.com/news/articles/cvg9r4q99g4o
- Mirza, M. N., Abbas, H., & Qaisrani, I. H. (2022). The Iranian nuclear programme: Dynamics of joint comprehensive plan of action (JCPOA), American unisolationism and European apprehensions. journal of European Studies, 38(01), 14–32.
- Mousavian, S. H., & Mousavian, M. M. (2018). Building on the Iran Nuclear Deal for International Peace and Security. Journal for Peace and Nuclear Disarmament, 1(1), 169–192. https://doi.org/10.1080/25751654.2017.1420373
- Ofek, R. (2022). Iran’s Nuclear Program: Where Is It Going? Begin-Sadat Center for Strategic Studies.
- Robinson, K. (2023). What Is the Iran Nuclear Deal? Council on Foreign Relations, 27.
Dla naszych patronów przygotowujemy comiesięczny biuletyn o nazwie #AtomowyKompas. W jego ramach prowadzić będziemy:
– przegląd prasy dot. tematyki atomowej dyplomacji – wyciąg z najważniejszymi informacjami;
– dedykowane analizy oraz komentarze dot. tematyki atomowej dyplomacji.
Dostęp do Atomowego Kompasu będą mieć osoby, które wesprą nas poprzez portal Patronite.
Projekt sfinansowano z środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach PROO 4.
