Atom Polski w kontekście współpracy międzynarodowej
Autor: Yevhenii Sukhina
Energetyka jądrowa nabiera coraz większego znaczenia nie tylko w polskiej debacie publicznej, ale także w całej Europie. Temat atomu nie ogranicza się wyłącznie do środowiska akademickiego czy politycznego, ponieważ kwestia energetyczna ma wpływ na życie każdego mieszkańca kraju. Przez wiele lat projekty pierwszej elektrowni jądrowej istniały głównie w słowach pewnych osób, czyli deklaracyjnie, ale wreszcie Polska weszła w nową fazę, w której podejmowane decyzje zaczynają powodować prawdziwą zmianę miksu energetycznego państwa. Polska, jako kraj historycznie uzależniony od węgla, doświadcza wyzwania, które polega na przeprowadzeniu transformacji energetycznej bez zagrożenia dla zapewnienia stabilnych dostaw energii elektrycznej i ogólnej konkurencyjności gospodarki.
Wyraźną cechą polskiego programu jądrowego w porównaniu z wieloma innymi projektami infrastrukturalnymi jest to, że rozbudowa krajowego atomu jest w rzeczywistości procesem międzynarodowym. Realizacja takiej inwestycji strategicznej jak elektrownia jądrowa oznacza nie tylko import potężnych nowoczesnych technologii, ale też transfer wiedzy o charakterze regulacyjnym, doświadczenia operacyjnego, a także niestandardowych rozwiązań w zakresie zarządzania takim dużym przedsięwzięciem.
Głównym celem tego artykułu jest pokazanie tego, jak wygląda polski program jądrowy z perspektywy współpracy z partnerami zagranicznymi, w tym Stanami Zjednoczonymi, Międzynarodową Agencją Energii Atomowej oraz instytucjami Unii Europejskiej. Zarówno ważne jest podkreślenie tego, co już się stało, rzeczy podpisanych i zrealizowanych, jak i trudności, które wciąż stoją przed projektem.
Zaczynając od Polityki Energetycznej Polski do 2040 roku (PEP 2040), zatwierdzonej przez Radę Ministrów 2 lutego 2021 roku, da się zrozumieć, jaką wizję atomu rozwija polskie państwo. W dokumencie przewidziano budowę elektrowni jądrowych o łącznej mocy od 6 do 9 GW, a inwestycja ta jest postrzegana jako jedno z głównych narzędzi polityki odejścia od węgla, obok morskiej energetyki wiatrowej.
W odniesieniu do konkretnych decyzji, to pojawiły się one rok później. W listopadzie 2022 roku rząd zdecydował się na wybór technologii Westinghouse AP1000 dla pierwszej polskiej elektrowni jądrowej, która ma powstać w Lubiatowie-Kopalinie na Pomorzu. Już w grudniu 2022 roku Westinghouse i spółka Polskie Elektrownie Jądrowe (PEJ) podpisały umowę ramową, w której zostały określone kolejne etapy projektu, mianowicie zagospodarowanie terenu, wsparcie licencyjne oraz planowanie budowy.
W lutym 2023 roku postęp inwestycji potwierdził kolejny krok – podpisanie pomostowej umowy, a we wrześniu tego samego roku umowa na usługi inżynieryjne została podpisana przez Westinghouse, Bechtel i PEJ. W ceremonii uczestniczył premier Mateusz Morawiecki, co dobrze pokazuje, jak wysoki priorytet strategiczny ma ten projekt. To z kolei potwierdziło poprzednią decyzję o przyszłym używaniu AP1000, który jest reaktorem III+ generacji z pasywnymi systemami bezpieczeństwa, czyli technologia, która jest już wykorzystywana w celach komercyjnych w elektrowni Vogtle w Stanach Zjednoczonych Istotnym wymiarem rozbudowy atomu w Polsce jest współpraca z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (MAEA), która ma znaczenie praktyczne, nie tylko symboliczne. Kluczowym elementem tego występują misje INIR (Integrated Nuclear Infrastructure Review). Są to oceny gotowości danego kraju do wdrożenia energetyki jądrowej, przeprowadzane zgodnie z metodologią obejmującą trzy etapy i dziewiętnaście kwestii dotyczących infrastruktury.
W kwietniu 2024 roku Polska przeszła misję fazy 2.Zespół, w którym znaleźli się eksperci z Brazylii, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a także pracownicy MAEA, sformułował pięć zaleceń i siedem propozycji dotyczących między innymi dalszego dopracowania ram regulacyjnych. Jednocześnie misja wskazała dobre praktyki po stronie polskiej, zwłaszcza w zakresie zaangażowania interesariuszy i podejścia do finansowania. Jak zaznaczono w raporcie, mogą one być wzorem dla innych krajów rozwijających energetykę jądrową.
Również wiodącą rolę grają relacje polsko-amerykańskie, mające solidną podstawę traktatową w tym obszarze. Na przykład, 19 października 2020 roku sekretarz energii USA Dan Brouillette i polski sekretarz stanu do spraw strategicznej infrastruktury energetycznej Piotr Naimski podpisali 30-letnią umowę międzyrządową o współpracy w dziedzinie rozwoju cywilnego programu jądrowego. Strona amerykańska stwierdziła, że to jest pierwsze porozumienie w takim rodzaju i rzeczywiście trudno znaleźć w regionie środkowo-wschodniej Europy podobny precedens.
Jeszcze jednym decydującym czynnikiem, który sprawiał międzynarodowość polskiego atomu, jest umowa z 2020 roku, tworząca ramy dla wspólnego raportu o wdrożeniu polskiego programu, dla mechanizmów finansowania oraz długofalowej współpracy regulacyjnej i szkoleniowej. Jednocześnie odrębną kategorię stanowią tzw. umowy 123, zawierane na podstawie sekcji 123 amerykańskiej ustawy o energii atomowej (Atomic Energy Act). One regulują bezpośrednie transportowanie materiałów jądrowych i technologii, co stanowi wstępny warunek dla tego rodzaju współpracy z USA.
W praktyce za realizację odpowiada konsorcjum Westinghouse i Bechtel, które oferuje Polsce cały zestaw usług, takich jak projektowanie, organizowanie łańcuchu dostaw, licencjonowanie i przygotowanie dokumentacji do wniosków licencyjnych. To, że technologia działa już i wytwarza energię w amerykańskiej elektrowni jądrowej Vogtle, jest dowodem niezawodności tej propozycji.
Członkostwo Polski w Unii Europejskiej tylko poszerza możliwości współpracy w sprawie atomu. Chociaż kwestia energii jądrowej przez lata była politycznie wybuchowa, rozporządzenie delegowane Komisji Europejskiej z 9 marca 2022 roku przyniosło prawdziwy przełom, zaliczając wybrane inwestycje jądrowe do działań zrównoważonych środowiskowo w ramach taksonomii UE. Ta decyzja weszła w życie z początkiem 2023 roku i teoretycznie otworzyła dostęp do unijnych instrumentów finansowania energetyki jądrowej. Dla Polski z kolei to nie jest żadna abstrakcyjna kwestia regulacyjna. Zważając na skalę inwestycji w Lubiatowie-Kopalinie, można zaobserwować, iż jest ona tak duża, że bez dostępu do finansowania uznawanego za zgodne z unijną polityką klimatyczną cały projekt byłby znacznie trudniejszy do sfinansowania zarówno politycznie, jak i ekonomicznie.
Warto też wspomnieć o kontekście globalnym. Polska jest jednym z kilkudziesięciu krajów, które na różnych etapach korzystały z misji INIR, od państw Zatoki Perskiej po Azję Południowo-Wschodnią. To wskazuje na to, że transformacja, przez którą przechodzi Polska, ma swoje odpowiedniki na świecie, co nie zawsze jest oczywiste w dyskusjach wewnętrznych, gdzie temat ten jest czasem przedstawiany jako wyjątkowy.
W sprawie wyzwań powstających przed realizacją projektu pierwsze, a oczywiste, to finansowanie. Projekt inwestycyjny w Lubiatowie-Kopalinie szacowany jest na dziesiątki miliardów złotych, a projekty tej skali, jak pokazuje doświadczenie innych krajów, rzadko są realizowane w ramach pierwotnego budżetu i terminów. Drugie wyzwanie to kwestia kompetencji, ponieważ Polska przez dekady nie miała przemysłu jądrowego na większą skalę, więc trzeba od zera zabezpieczyć solidne zaplecze eksperckie, składające się z inżynierów, fizyków, specjalistów od bezpieczeństwa i regulacji. Umowa z 2020 roku z USA wprost przewiduje współpracę szkoleniową, co ma to częściowo rozwiązać, ale efekty będą widoczne raczej za kilka lat niż za kilka miesięcy.
Również wiodącą rolę grają relacje polsko-amerykańskie, mające solidną podstawę traktatową w tym obszarze. Na przykład, 19 października 2020 roku sekretarz energii USA Dan Brouillette i polski sekretarz stanu do spraw strategicznej infrastruktury energetycznej Piotr Naimski podpisali 30-letnią umowę międzyrządową o współpracy w dziedzinie rozwoju cywilnego programu jądrowego. Strona amerykańska stwierdziła, że to jest pierwsze porozumienie w takim rodzaju i rzeczywiście trudno znaleźć w regionie środkowo-wschodniej Europy podobny precedens.
Jeszcze jednym decydującym czynnikiem, który sprawiał międzynarodowość polskiego atomu, jest umowa z 2020 roku, tworząca ramy dla wspólnego raportu o wdrożeniu polskiego programu, dla mechanizmów finansowania oraz długofalowej współpracy regulacyjnej i szkoleniowej. Jednocześnie odrębną kategorię stanowią tzw. umowy 123, zawierane na podstawie sekcji 123 amerykańskiej ustawy o energii atomowej (Atomic Energy Act). One regulują bezpośrednie transportowanie materiałów jądrowych i technologii, co stanowi wstępny warunek dla tego rodzaju współpracy z USA.
W praktyce za realizację odpowiada konsorcjum Westinghouse i Bechtel, które oferuje Polsce cały zestaw usług, takich jak projektowanie, organizowanie łańcuchu dostaw, licencjonowanie i przygotowanie dokumentacji do wniosków licencyjnych. To, że technologia działa już i wytwarza energię w amerykańskiej elektrowni jądrowej Vogtle, jest dowodem niezawodności tej propozycji.
Członkostwo Polski w Unii Europejskiej tylko poszerza możliwości współpracy w sprawie atomu. Chociaż kwestia energii jądrowej przez lata była politycznie wybuchowa, rozporządzenie delegowane Komisji Europejskiej z 9 marca 2022 roku przyniosło prawdziwy przełom, zaliczając wybrane inwestycje jądrowe do działań zrównoważonych środowiskowo w ramach taksonomii UE. Ta decyzja weszła w życie z początkiem 2023 roku i teoretycznie otworzyła dostęp do unijnych instrumentów finansowania energetyki jądrowej. Dla Polski z kolei to nie jest żadna abstrakcyjna kwestia regulacyjna. Zważając na skalę inwestycji w Lubiatowie-Kopalinie, można zaobserwować, iż jest ona tak duża, że bez dostępu do finansowania uznawanego za zgodne z unijną polityką klimatyczną cały projekt byłby znacznie trudniejszy do sfinansowania zarówno politycznie, jak i ekonomicznie.
Warto też wspomnieć o kontekście globalnym. Polska jest jednym z kilkudziesięciu krajów, które na różnych etapach korzystały z misji INIR, od państw Zatoki Perskiej po Azję Południowo-Wschodnią. To wskazuje na to, że transformacja, przez którą przechodzi Polska, ma swoje odpowiedniki na świecie, co nie zawsze jest oczywiste w dyskusjach wewnętrznych, gdzie temat ten jest czasem przedstawiany jako wyjątkowy.
W sprawie wyzwań powstających przed realizacją projektu pierwsze, a oczywiste, to finansowanie. Projekt inwestycyjny w Lubiatowie-Kopalinie szacowany jest na dziesiątki miliardów złotych, a projekty tej skali, jak pokazuje doświadczenie innych krajów, rzadko są realizowane w ramach pierwotnego budżetu i terminów. Drugie wyzwanie to kwestia kompetencji, ponieważ Polska przez dekady nie miała przemysłu jądrowego na większą skalę, więc trzeba od zera zabezpieczyć solidne zaplecze eksperckie, składające się z inżynierów, fizyków, specjalistów od bezpieczeństwa i regulacji. Umowa z 2020 roku z USA wprost przewiduje współpracę szkoleniową, co ma to częściowo rozwiązać, ale efekty będą widoczne raczej za kilka lat niż za kilka miesięcy.
Trzecim wyzwaniem jest problem akceptacji społecznej i w tej sprawie sytuacja wygląda dziś znacznie lepiej niż kilka lat temu. Badanie CBOS z grudnia 2022 roku wykazało, że budowę elektrowni jądrowej popiera 75 proc. Polaków, czyli prawie dwa razy więcej niż w maju 2021 roku (39 proc.), również podobny trend potwierdziło badanie ARC Rynek i Opinia z sierpnia 2022 roku. Można stwierdzić, że ta zmiana nastrojów wynika z wybuchu wojny na Ukrainie oraz kryzysu energetycznego, co świadczy o tym, że poparcie dla energetyki jądrowej w Polsce ma w znacznym stopniu charakter emocjonalny i nie wynika z długotrwałej a świadomej dyskusji. I dlatego to może potencjalnie wpłynąć na nastroje partnerów w sposób negatywny, jeśli opinia publiczna ponownie zmieni zdanie.
Podsumowując, polski program jądrowy trudno nazwać projektem tylko krajowym. Ze względu na ważność atomowej dyplomacji, powodzenie zależy w dużej mierze od decyzji podejmowanych nad Wisłą, od jakości partnerstwa z Westinghouse i Bechtel, od poziomu współpracy z MAEA, a także (co często jest niedoceniane) od tego, jak projekt będzie postrzegany przez Brukselę, zwłaszcza w kontekście finansowania. Z perspektywy obecnych wyników polski atom ma ogromny potencjał ekonomiczny i polityczny, dlatego że niezbędne mowy są podpisane, lokalizacja wybrana, misje MAEA przeprowadzone, a poparcie społeczne utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie. Dalsza droga nie będzie łatwa, ponieważ terminy realizacji projektów w obszarze energetyki jądrowej zazwyczaj się opóźniają, a budżety rosną. Jednak w porównaniu z tym, gdzie Polska była dziesięć lat temu, widać, że gospodarcza dyplomacja państwa dołożyła wielkich starań, aby osiągnąć dzisiejsze sukcesy.
Przypisy
- World Nuclear Association, Nuclear Power in Poland, 2026, https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-o-s/poland
- Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Polityka Energetyczna Polski do 2040 roku (PEP2040), zatwierdzona przez Radę Ministrów 2 lutego 2021 r., https://www.gov.pl/web/klimat/polityka-energetyczna-polski-do-2040-r
- Westinghouse Electric Company, Westinghouse i Polskie Elektrownie Jądrowe podpisały umowę dotyczącą budowy pierwszych w Polsce reaktorów jądrowych w technologii AP1000, 15 grudnia 2022, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/westinghouse-i-polskie-elektrownie-jadrowe-podpisaly-umowe-dotyczaca-budowy-pierwszych-w-polsce-reaktorow-jadrowych-w-technologii-ap1000
- Westinghouse Electric Company, Historyczna umowa umożliwia rozpoczęcie prac dla wskazanej lokalizacji pierwszej w Polsce elektrowni jądrowej, 27 września 2023, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/historyczna-umowa-umozliwia-rozpoczecie-prac-dla-wskazanej-lokalizacji-pierwszej-w-polsce-elektrowni-jadrowej
- International Atomic Energy Agency, IAEA Reviews Poland’s Nuclear Power Infrastructure Development, kwiecień 2024, https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/iaea-reviews-polands-nuclear-power-infrastructure-development
- International Atomic Energy Agency, Mission Report on the Integrated Nuclear Infrastructure Review (INIR), Phase 2, Poland, April 2024, https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/review-missions/inir-report-poland-250424.pdf
- U.S. Department of Energy, Agreement Between the Government of the United States of America and the Government of the Republic of Poland on Cooperation Towards the Development of Civil Nuclear Power Program, podpisano 19 października 2020, https://www.energy.gov/node/4813559
- U.S. Department of Energy, U.S. Secretary Brouillette and Poland’s Minister Naimski Sign Strategic Agreement on U.S.–Poland Cooperation Towards Developing Poland’s Civil Nuclear Energy Program, 19 października 2020, https://www.energy.gov/articles/us-secretary-brouillette-and-poland-s-minister-naimski-sign-strategic-agreement-us-poland
- Westinghouse Electric Company, Westinghouse i Bechtel podpisują umowę konsorcjum dla pierwszej w Polsce elektrowni jądrowej, 21 września 2023, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/westinghouse-i-bechtel-podpisuja-umowe-konsorcjum-dla-pierwszej-w-polsce-elektrowni-jadrowej
- Komisja Europejska, Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1214 z dnia 9 marca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852, Dz.U. UE L 188, 18.07.2022.
- World Nuclear News, Westinghouse and Poland’s PEJ sign agreement on AP1000 'next steps’, 16 grudnia 2022, https://www.world-nuclear-news.org/Articles/Westinghouse-and-Polands-PEJ-sign-AP1000-reactor
- World Nuclear News, Agreement extension enables continued development of Polish plant, 2026, https://www.world-nuclear-news.org/articles/agreement-extension-enables-continued-development-of-polish-plant
- U.S. Department of Energy, 123 Agreements for Peaceful Cooperation, https://www.energy.gov/nnsa/123-agreements-peaceful-cooperation
- ARC Rynek i Opinia, Polacy przestali bać się atomu, sierpień 2022, https://arc.com.pl/polacy-przestali-bac-sie-atomu
- Biznes Interia / CBOS, Elektrownia jądrowa: 3/4 Polaków jest za budową, grudzień 2022, https://biznes.interia.pl/gospodarka/news-elektrownia-jadrowa-3-4-polakow-jest-za-budowa,nId,645387
- Biznes Interia / CBOS, Elektrownia jądrowa: 3/4 Polaków jest za budową, grudzień 2022, https://biznes.interia.pl/gospodarka/news-elektrownia-jadrowa-3-4-polakow-jest-za-budowa,nId,6453879
- International Atomic Energy Agency, IAEA Reviews Poland’s Nuclear Power Infrastructure Development, kwiecień 2024, https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/iaea-reviews-polands-nuclear-power-infrastructure-development
- International Atomic Energy Agency, Mission Report on the Integrated Nuclear Infrastructure Review (INIR), Phase 2, Poland, kwiecień 2024, https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/review-missions/inir-report-poland-250424.pdf
- Komisja Europejska, Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1214 z dnia 9 marca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852, Dz.U. UE L 188, 18.07.2022
- Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Polityka Energetyczna Polski do 2040 roku (PEP2040), Warszawa 2021, https://www.gov.pl/web/klimat/polityka-energetyczna-polski-do-2040-r
- U.S. Department of Energy, 123 Agreements for Peaceful Cooperation, https://www.energy.gov/nnsa/123-agreements-peaceful-cooperation
- U.S. Department of Energy, Agreement Between the Government of the United States of America and the Government of the Republic of Poland on Cooperation Towards the Development of Civil Nuclear Power Program, Washington, D.C. 2020, https://www.energy.gov/node/4813559
- U.S. Department of Energy, U.S. Secretary Brouillette and Poland’s Minister Naimski Sign Strategic Agreement on U.S.–Poland Cooperation Towards Developing Poland’s Civil Nuclear Energy Program, 19 października 2020, https://www.energy.gov/articles/us-secretary-brouillette-and-poland-s-minister-naimski-sign-strategic-agreement-us-poland
- Westinghouse Electric Company, Historyczna umowa umożliwia rozpoczęcie prac dla wskazanej lokalizacji pierwszej w Polsce elektrowni jądrowej, 27 września 2023, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/historyczna-umowa-umozliwia-rozpoczecie-prac-dla-wskazanej-lokalizacji-pierwszej-w-polsce-elektrowni-jadrowej
- Westinghouse Electric Company, Westinghouse i Bechtel podpisują umowę konsorcjum dla pierwszej w Polsce elektrowni jądrowej, 21 września 2023, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/westinghouse-i-bechtel-podpisuja-umowe-konsorcjum-dla-pierwszej-w-polsce-elektrowni-jadrowej
- Westinghouse Electric Company, Westinghouse i Polskie Elektrownie Jądrowe podpisały umowę dotyczącą budowy pierwszych w Polsce reaktorów jądrowych w technologii AP1000, 15 grudnia 2022, https://info.westinghousenuclear.com/poland/news-and-insights/westinghouse-i-polskie-elektrownie-jadrowe-podpisaly-umowe-dotyczaca-budowy-pierwszych-w-polsce-reaktorow-jadrowych-w-technologii-ap1000
- World Nuclear Association, Nuclear Power in Poland, 2026, https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-o-s/poland
- World Nuclear News, Agreement extension enables continued development of Polish plant, 2026, https://www.world-nuclear-news.org/articles/agreement-extension-enables-continued-development-of-polish-plant
- World Nuclear News, Westinghouse and Poland’s PEJ sign agreement on AP1000 'next steps’, 16 grudnia 2022, https://www.world-nuclear-news.org/Articles/Westinghouse-and-Polands-PEJ-sign-AP1000-reactor
Dla naszych patronów przygotowujemy comiesięczny biuletyn o nazwie #AtomowyKompas. W jego ramach prowadzić będziemy:
– przegląd prasy dot. tematyki atomowej dyplomacji – wyciąg z najważniejszymi informacjami;
– dedykowane analizy oraz komentarze dot. tematyki atomowej dyplomacji.
Dostęp do Atomowego Kompasu będą mieć osoby, które wesprą nas poprzez portal Patronite.
Projekt sfinansowano z środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach PROO 4.